ទំព័រដើមប្រវត្តិសាស្ត្រប្រាសាទព្រះធាតុរកា

ប្រាសាទព្រះធាតុរកា

នៅក្នុងឯកសារមុនៗដែលសិក្សាដោយអ្នកស្រាវជ្រាវជនជាតិបារាំង គេច្រើនហៅប្រាសាទនេះថា “គោករកា” ប៉ុន្តែឈ្មោះនេះសព្វថ្ងៃពុំមានអ្នកស្រុកណាម្នាក់ស្គាល់ឡើយ ព្រោះអ្នកស្រុកហៅតៗគ្នាថា “ព្រះធាតុ”“ព្រះធាតុរកា”។ ពាក្យ “ព្រះធាតុ” ច្រើនតែជាពាក្យដែលគេហៅសំណង់ប្រាសាទប្រៀបប្រដូចទៅនឹងចេតិយ។ ព្រះធាតុរកា មានទីតាំងស្ថិតនៅភូមិរកា សង្កាត់ស្រយូវ ក្រុងស្ទឹងសែន ខេត្តកំពង់ធំ និងមានចម្ងាយ៥០០ម៉ែត្រ ខាងត្បូងទួលដំរីស។ កន្លងមក ប្រាសាទនេះបានទាក់ទាញអ្នកស្រាវជ្រាវជាតិ និងបរទេសមកសិក្សាច្រើនណាស់ ចាប់តាំងពីដើមស.វ.ទី២០មក ដែលអ្នកស្រាវជ្រាវទាំងនោះមានដូចជា លោក Goerge Groslier ឆ្នាំ១៩២៤ លោក Henri Parmentier ឆ្នាំ១៩៣៥ លោក Goerge Coedès ឆ្នាំ១៩៥៣ លោក​ស្រី Mireille Bénisti ឆ្នាំ១៩៧៤, ១៩៧៧ លោក ម៉ក់ ភឿន ឆ្នាំ១៩៩៥ លោក បេ តៃសែ ឆ្នាំ២០០៣ និងលោក ភុំ រតនៈពិសិដ្ឋ ឆ្នាំ២០១៤។

ព្រះធាតុរកា មើលពីទិសជើង

ព្រះធាតុ មានប៉មមួយមានរាងកាកបាទ សង់អំពីថ្មភក់ មានយ៉មួយ បែរមុខទៅទិសខាង​កើត និង​នៅទិសផ្សេងទៀតលម្អជាទ្វារបញ្ឆោត។ នៅទិសឦសាន មានស្រះតូចមួយដែលមាន​រៀប​ថ្មបាយក្រៀមនៅ​ជុំវិញ តែសព្វថ្ងៃថ្មបាយក្រៀមនេះបានបាត់បង់ស្ទើរអស់ទៅហើយ ហើយនៅ​ខាងកើតមានស្រះទឹកធំ​មួយ។ ប្រាសាទនេះ  គេតម្រៀបថ្មភក់ជាបួនថ្នាក់  តែមិនសូវមាន​ក្បាច់លម្អអ្វីឡើយ។ ប្លង់ជាទូទៅនៃប្រាសាទនេះ មានលក្ខណៈដូចនឹងប្លង់សំណង់ហោបន់ស្រន់នៃមន្ទីរពេទ្យជាច្រើនទៀតនៅក្នុងរាជ្យព្រះបាទជ័យ​វរ្ម័ន​ទី៧ ដែលសំណង់ទាំងនោះមាន​ប្លង់ជារួមដូច​ខាងក្រោម៖

  • កំពែងព័ទ្ធជុំវិញ និងមានក្លោងទ្វារពីរនៅទិសខាងកើតឬខ្លះទៀតក្លោងទ្វារខាងលិចដែរ
  • តួប៉មនៅកណ្តាលមួយបែរមុខទៅទិសខាងកើតភ្ជាប់ដោយយ៉ទៅខាងមុខ
  • មានកូនប្រាសាទមួយស្ថិតនៅទិសអាគ្នេយ៍ (ហោត្រៃ) ដែលបែរមុខទៅទិសខាងលិច
  • នៅក្រៅកំពែង នាទិសឦសាន មានស្រះទឹកមួយ។

ប៉ុន្តែ ប្លង់នៃប្រាសាទគោករកាមិនដូចទាំងស្រុងនឹងលក្ខណៈទាំងបួនខាងលើទេ ដ្បិតនៅ​ទីនេះ មិនមានហោត្រៃដូចសំណង់ហោបន់ស្រន់ដទៃឡើយ។

ផ្តែរទ្វារស.វ.ទី៧ នៅលើទ្វារបញ្ឆោតខាងត្បូងព្រះធាតុរកា

នៅទីនេះ មានវត្ថុសិល្បៈធ្វើអំពីថ្មភក់ច្រើនណាស់ ដែលខ្លះជាវត្ថុធាតុដើមនៃប្រាសាទ និងខ្លះទៀត​អាចគេប្រមូលមកពីប្រាសាទចាស់ៗនៅក្បែរៗនោះ។ បើយើងចាប់អារម្មណ៍អំពី​ផ្តែរ​ទ្វារដែលរកឃើញនៅ​ប្រាសាទនេះ មានរហូតដល់ ៨ ផ្ទាំង ហើយក្នុងនោះមានតែ ២ ផ្ទាំងទេដែល​នៅនឹងទ្វារបញ្ឆោត​ខាងជើងនិងខាងត្បូង។ រីឯ ៦ ផ្ទាំងផ្សេងទៀត សុទ្ធសឹងជាផ្តែរដែលគេយកមកទុកនៅក្បែរប្រាសាទ។ ផ្តែរ​នៅទ្វារបញ្ឆោតខាងត្បូង សិល្បករបានយកផ្តែរចាស់មកកាត់​តម្រឹមឲ្យស្មើនឹងទ្វារដើម្បីប្រើប្រាស់ឡើង​វិញ ដែលផ្តែរទ្វារនេះ យើងឃើញក្បាច់បន្ទាត់ធ្នូមាន​រាងត្រង់សំប៉ែត ហើយខាងក្រោមជាក្បាច់រំយោលផ្កានិង​កម្រងមាលា ខាងចុងសងខាងមានចម្លាក់រូបនាគរាជ នៅកណ្តាលផ្តែរគេឆ្លាក់រូបព្រះឥន្រ្ទគង់លើដំរី និងសងខាងមានរូបមរុតជិះលើ​សត្វសេះ។ ផ្តែរទ្វារប្រភេទនេះ ជាសិល្បៈរចនាបថព្រៃក្មេង ក្នុងស.វ.ទី៧។ ផ្តែរទ្វារបញ្ឆោតខាងជើងវិញក៏មិនខុសគ្នាដែរ គឺផ្តែរចាស់យកមកប្រើប្រាស់ឡើងវិញ តែផ្តែរទ្វារ​នេះ​ជា​សិល្បៈរចនាបថបាភួន ស.វ.ទី១១ ដោយយើងឃើញសិល្បករកាត់ចុងផ្តែរ។ ផ្តែរនេះមាន​ចម្លាក់រូបរាហូ​នៅចំកណ្តាលដៃចាប់កាន់ជើងតោដែលកំពុងខាំឬខ្ជាក់ក្បាច់បន្ទាត់ធ្នូរាងមូលដូចមែក​ឈើ និងមានចម្លាក់​ហង្សចំនួនពីរដែរ។ ចំណែក ផ្តែរទ្វារដែលយើងឃើញកប់ពាក់កណ្តាលនៅ​ក្នុងតួប្រាសាទវិញ មានលម្អដោយរូបចម្លាក់គ្រុឌកាន់នាគនៅសងខាង និងនៅលើក្បាច់បន្ទាត់ធ្នូ​មានចម្លាក់រូបព្រះគណេស ចំនួនបី ដែលផ្តែរឆ្លាក់រូបគណេសបែបនេះជាភាពកម្រមួយនៅក្នុង​សិល្បៈខ្មែរ។

ផ្តែរទ្វារស.វ.ទី១១ នៅលើទ្វារបញ្ឆោតខាងជើងព្រះធាតុរកា

ផ្តែរទ្វារនេះ ក៏សិ្ថត​នៅក្នុងសិល្បៈរចនាបថព្រៃក្មេង ស.វ.ទី៧ ដូចផ្តែរខាងលើ​ដែរ។

ក្រៅពីផ្តែរទាំងបីខាងលើ នៅមានផ្តែរចំនួន ៦ ផ្ទាំងទៀតដែលគេដាក់នៅខាងក្នុងប្រាសាទ​មួយ​ដែលជាផ្តែរទ្វារមានរូបមករ ស្ថិតនៅក្នុងរចនាបថសំបូរព្រៃគុក ស.វ.ទី៧។ ផ្តែរមួយនៅខាង​មុខប្រាសាទដែលគួរឲ្យចាប់អារម្មណ៍នោះគឺ សិល្បករលម្អដោយក្បាច់សន្លឹកឈើ​ធំៗនៅសងខាង និង​នៅ​លើក្បាច់បន្ទាត់ធ្នូរាងត្រង់មានក្បាច់សន្លឹកឈើតូចធំចំនួន ៥សន្លឹក ហើយ​នៅកណ្តាលគេច្នៃសន្លឹកឈើ​ទៅ​ជាមុខរាហូ។

ផ្តែរទ្វារស.វ.ទី៧ ដាក់នៅខាងក្នុងព្រះធាតុរកា © Benisti, 1974: 167

ផ្តែរនេះ ស្ថិតនៅក្នុងរចនាបថព្រៃក្មេង ស.វ.ទី៧។ ចំណែក ផ្តែរទ្វារចំនួន ៣ ផ្ទាំងទៀត គឺសុទ្ធសឹងជាផ្តែរទ្វារនៅ​រចនាបថប្រែរូប ក្នុងស.វ.ទី១០។

ផ្តែរទ្វារស.វ.ទី៧ ដាក់នៅខាងមុខព្រះធាតុរកា

ក្រៅអំពីផ្តែរទ្វារ នៅទីនេះក៏មាននៅសល់វត្ថុសិល្បៈថ្មភក់ផ្សេងទៀតដូចជាសសរពេជ្ររាងប្រាំបី​ជ្រុងដែលជាសិល្បៈស.វ.ទី១០ ចំនួន ៤ដើម ជើងទម្រ ឬបល្ល័ង្កចំនួន ៤ដុំ កំពូល​ប្រាសាទ ១។ ជាពិសេសទៀតនោះ នៅទីនេះ ក៏បានរកឃើញសិលាចារឹកចំនួន ៦ ផ្ទាំង រួមមាន៖ សិលាចារឹក K.155 (1), K.155 (2), K.435, K.482, Ka.39, Ka.40។

សិលាចារឹក K.155 មានចំនួន ២ ផ្ទាំង ដែលសុទ្ធសឹងជាសិលាចារឹកស.វ.ទី៧-៨។ ក្នុង​នោះ សិលា​ចារឹក K.155 (1) ធ្លាប់បានសិក្សាដោយលោក George Coedès ម្តងរួចមកហើយ​ក្នុងឆ្នាំ១៩៥៣។ សិលាចារឹកនេះ គេចារជាប់នឹងថ្មមេទ្វារច្រកចូលប្រាសាទ មានចំនួន ២១​បន្ទាត់ ជាភាសាខ្មែរបុរាណ ហើយផ្នែកខាងលើនិងខាងក្រោមនៃចារឹកមានការខូចខាតច្រើន។ សេចក្តីជាទូទៅនៃសិលាចារឹកនេះ គឺរៀបរាប់ដង្វាយរបស់មន្រ្តីម្នាក់ឈ្មោះថា “ធាន្យករបតិ”ថ្វាយដល់អាទិទេពព្រះនាម “ស្រីសិតិកណ្ឋេស្វរ” និងអាទិទេពព្រះនាម “ស្រីសៅរិបតិស្វរ” ដែលអំណោយជាច្រើនសុទ្ធសឹងជាអ្នកបម្រើនៅទេវស្ថានមាន​មុខងារផ្សេងៗគ្នា។

ចំណែក សិលា​ចារឹក K.155 (2) ក៏ធ្លាប់បានសិក្សាដោយលោក George Coedès ម្តងរួចមក​ហើយដែរនៅឆ្នាំ១៩៥៣៧ ហើយលោកស្រី ពៅ សាវរស ក៏បានសិក្សាឡើងវិញ​ដោយចុះបញ្ជីលេខ Ka.41។៨សិលាចារឹកនេះ បានបាក់បែកជាពីរកំណាត់ផ្សេងគ្នា ប៉ុន្តែ នៅ​សព្វថ្ងៃអ្នកជំនាញបានជួសជុលត​ភ្ជាប់ឡើងវិញ ហើយរក្សាទុកនិងដាក់តាំងបង្ហាញនៅលើថែវ​សារមន្ទីរខេត្តកំពង់ធំ។ សិលាចារឹកនេះ ចារ​ជាភាសាខ្មែរមានចំនួន ៣២បន្ទាត់ តែផ្នែកខ្លះមានការ​រលុបអក្សរ។ រូបរាងអក្សរនៃចារឹកនេះ គឺប្រហាក់​ប្រហែលនឹងសិលាចារឹកខាងលើដែរ ពោល គឺ​ទំនងចារនៅស.វ.ទី៧ឬ៨។ សេចក្តីជាទូទៅនៃចារឹកនេះ គឺ​រៀបរាប់អំពីឈ្មោះអ្នកបម្រើប្រុសស្រី កសិករ សត្វពាហនៈ និងស្រែរបស់ពួកគេ ហើយក៏មានរៀបរាប់អំពី​ស្រុកថ្មីមួយឈ្មោះថា “ទ្រទោ” ដោយមានប្រាប់អំពីពួកខ្ញុំធ្វើស្រែ ក្រុមគ្រួសារពួកគេ ពួកសិប្បករ អ្នកចំការ​នៅស្រុក​នោះ និងបញ្ជីឈ្មោះស្រែ។

សិលាចារឹកមួយទៀតចុះបញ្ជី Ka.39 សព្វថ្ងៃរក្សាទុកនៅខាងមុខប្រាសាទ ដែលជា​ប្រភេទចារឹកនៅលើមេទ្វារ មាន​ចំនួន ១៩បន្ទាត់ ចារឹកជាភាសាខ្មែរបុរាណ ហើយធ្លាប់បានសិក្សា​ដោយលោកស្រី ពៅ សាវរស ម្តងរួចមក​ហើយកាលពីឆ្នាំ២០០១។ សេចក្តីជាទូទៅនៃចារឹក​នេះរៀបរាប់អំពីដង្វាយថ្វាយចំពោះព្រះ​អាទិទេពមួយអង្គព្រះនាម “ស្រីកលញ្ជលេស្វរ” មាន​ដូចជា ក្ញុំបម្រើព្រះប្រុសស្រី ដីស្រែ ចម្ការ ច្បារដំណាំ អង្ករ សម្លៀកបំពាក់….។ បើមើលតាមរូប​រាងអក្សរ ទំនងចារឹកនៅស.វ.ទី៧ ឬ ៨។

សិលាចារឹក Ka.40 សព្វថ្ងៃរក្សាទុកនៅខាងមុខប្រាសាទ ដែលជាប្រភេទចារឹកនៅលើ​មេទ្វារ មាន​ចំនួន ២០បន្ទាត់ ចារឹកជាភាសាខ្មែរបុរាណ ហើយធ្លាប់បានសិក្សាដោយលោកស្រី ពៅ សាវរស ម្តងរួចមក​ហើយកាលពីឆ្នាំ២០០១។ សេចក្តីជាទូទៅនៃចារឹកនេះ រៀបរាប់អំពីការ​ទិញដីស្រែនៅក្នុងរាជ្យស្តេចយាងទៅសួគ៌សិវបុរ (ជ័យវរ្ម័នទី១)។ សិលាចារឹកនេះអាចចារនៅ​ស.វ.ទី៨។

សិលាចារឹកមួយទៀតចុះបញ្ជី K.482 បានបាត់បង់ពីទីតាំងដើមហើយ ប៉ុន្តែ ធ្លាប់បាន​សិក្សាដោយលោក George Coedès កាលពីឆ្នាំ១៩៥៣។ សិលាចារឹកនេះ មានចំនួន ២០ បន្ទាត់ ដែលផ្នែកខាងលើចំនួន ៨ បន្ទាត់ ចារជាភាសាសំស្រ្កឹត ស្មើនឹង ៤ស្លោក និង ១២បន្ទាត់​ចារឹកជាភាសាខ្មែរបុរាណ។ សិលាចារឹកនេះ ផ្តើម​ឡើងដំបូងដោយការគោរពដល់អាទិទេព​ព្រះ​នាម “ស្រីកម្ភិរេស្វរ” ដែលជាអាទិទេពសំខាន់មួយនៅក្រុម​ខាងជើងនៃតំបន់ប្រាសាទសំបូរព្រៃគុក ហើយជាតឹកតាងមួយដែលឲ្យគេដឹងថាសិលាចារឹកនេះមានប្រភព​មកពីតំបន់មិនឆ្ងាយពីកំពង់ធំ។ បន្ទាត់ទី១ បានខូចខាតទាំងស្រុង ហើយសំណេរជាសំស្រ្កឹតដែលនៅសល់​បន្ទាប់ទៀត គឺរៀបរាប់​អំពីការកសាងអាទិទេពភេទស្រីព្រះនាម “ត្រិភូវនេសៃ” ដោយក្រុមពួក “ជុង” ជាមន្រ្តីរាជការ​ព្រះមហាក្សត្រ (រលុបឈ្មោះ) គឺប្រហែលក្នុងរាជ្យព្រះបាទឦសានវរ្ម័នទី១ ដោយសំអាង​លើរូប​រាងអក្សរដូចទៅនឹងសិលាចារឹកនៅតំបន់សំបូរព្រៃគុក។ បន្ទាប់មកទៀត ចាប់ពីបន្ទាត់ទី៩តទៅ គឺជា​បញ្ជីរាយនាមក្ញុំបម្រើព្រះប្រុសស្រី ថ្វាយចំពោះអាទិទេពព្រះនាម “ភគវតិ”។

សិលាចារឹកមួយទៀតដែលសំខាន់ជាងគេ គឺចុះបញ្ជីលេខ K.435  ដែលអត្ថបទចារឹកនេះ​សរសេរជាភាសាសំស្រ្កឹតទាំងស្រុង មានចំនួន ៩៨បន្ទាត់ ចារនៅលើ​ថ្ម​គោលមានបួនមុខ ដោយ​នៅលើមុខបីផ្នែកគេចារ ២៤បន្ទាត់ និងមុខមួយទៀតមាន ២៦បន្ទាត់។ សិលា​ចារឹកនេះ ចារឹក​ឡើងនៅម.ស.១១០៤ ត្រូវនឹងគ.ស.១១៨២ ស្តីពីអរោគ្យសាលាសាងសង់ឡើងដោយព្រះ​បាទ​ជ័យវរ្ម័នទី៧។ អត្ថបទនេះ មានអត្ថន័យដូចគ្នាច្រើនទៅនឹងសិលាចារឹកសាយហ្វុង K.368 លើក​លែង​តែផ្នែកតិចតួច ហើយធ្លាប់បកប្រែដោយលោក Louis Fin​ot កាលពីឆ្នាំ១៩១៥។ សិលាចារឹកនេះ បញ្ជាក់ថា ប្រាសាទគោករកា គឺជាហោបន់ស្រន់នៃមន្ទីរពេទ្យមួយកន្លែងក្នុងចំណោម​មន្ទីរ​ពេទ្យ​ទាំង១០២ ក្នុងរាជ្យព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ ដូចដែលបានរៀបរាប់ក្នុងសិលាចារឹក​ប្រាសាទព្រះខ័ន ចារ​ក្នុងគ.ស.១១៨៦។ សេចក្តីជាទូទៅក្នុងសិលាចារឹកប្រាសាទគោករកា K.435 នេះ បានរៀបរាប់អំពីការ​លើកសរសើរអំពីព្រះរាជា និងបានបង្ហាញអំពីសេវានៅក្នុងមន្ទីរ​ពេទ្យ និងរៀប​រាប់ពីមុខងារ ចំនួនបុគ្គលិក ដែលធ្វើការនៅទីនោះ។        

ជារួមមក ឆ្លងតាមការសិក្សាអំពីប្លង់ទូទៅ ក្បាច់លម្អស្ថាបត្យកម្ម សិល្បៈ និងសិលាចារឹក​នៅ​ប្រាសាទគោករកា យើងឃើញថា ទីតាំងនេះទំនងជាទីតាំងអតីតប្រាសាទចាស់មួយកាលពី​សម័យមុន​អង្គរ ហើយមកដល់រាជ្យព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ ទ្រង់បានសាងសង់បន្ថែមទៅជាសំណង់​ហោបន់ស្រន់នៃ​មន្ទីរ​ពេទ្យ ដ្បិតតាមរយៈសិលាចារឹក K.435 បានឲ្យយើងដឹងលម្អិតអំពីទេព​នៅក្នុងប្រាសាទ គឺព្រះពុទ្ធ​ភៃសជ្យគុរុ ឬហៅថា ព្រះពុទ្ធគ្រូថ្នាំ ដែលជាទេពនៃព្រះពុទ្ធសាសនា​មហាយាន។ ដោយឡែក វត្ថុសិល្បៈទាំងអម្បាលម៉ានដែលមានសម័យកាលផ្សេងៗគ្នាដូចរៀប​រាប់ខាង លើ គឺទំនងជារបស់ចាស់នៅទីនេះ​ស្រាប់ និងមួយចំនួនអាចអ្នកស្រុកប្រមូលមកពីទីទួល​ផ្សេងៗនៅមិនឆ្ងាយពីប្រាសាទ។ ករណីនេះ នាំ​ឲ្យ​យើងដឹងថា ទីតាំងណាដែលជាសាសនដ្ឋាន​ដ៏​ស័ក្តិសិទ្ធិពីបុរាណមក តែងតែមានការគោរពប្រណិប័តន៍​ឥតឈប់ឈរ បើទោះបីនិន្នាការនៃការ​ផ្លាស់ប្តូរសាសនាទៅហើយក្តី។ ជាក់ស្តែង កាលពីស.វ.ទី៧ ទីតាំងប្រាសាទនេះ ទំនងជាប្រាសាទ​ឧទ្ទិសដល់ព្រហ្មញ្ញសាសនានិកាយព្រះឥសូរ តែក្រោយមកប្តូរមក​ជា​សំណង់ហោបន់ស្រន់នៃមន្ទីរ​ពេទ្យក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនាមហាយានវិញ។ អ្វីដែលគួរកត់សម្គាល់ថែមទៀត​នោះ គឺកាលពីឆ្នាំ​២០១៤ លោក ភុំ រតនៈពិសិដ្ឋ បានស្រាវជ្រាវលើប្រធានបទមួយស្តីពី “ពិចារណាលើ​ទីប្រជុំជន​វិស័យសន្ទុក” ហើយជាលទ្ធផលតាមរយៈការសិក្សាលើទិន្នន័យបុរាណវិទ្យាជាច្រើនកន្លែងនៅ​ជុំវិញប្រាសាទនេះ លោកបានឲ្យសេចក្តីសន្និដ្ឋានបឋមថា “តំបន់ប្រាសាទគោករកា ទំនងជាទីប្រជុំ​ជន​នៃ​វិស័យសន្ទុកកាលពីរាជ្យព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ ចុងស.វ.ទី១២ ដើមស.វ.ទី១៣។ ពាក្យថា “វិសយសន្ទុក” នៅត្រង់នេះគឺចង់សំដៅលើទីប្រជុំជនតំបន់រដ្ឋបាលមួយ ដែលពេលនោះគេហៅ​តំបន់នេះថា “សន្ទុក”។ ការសន្និដ្ឋានដូចនេះ ក៏ដោយសារលោកយល់ថាប្រាសាទគោករកា មាន​តួនាទីជាសំណង់ហោបន់ស្រន់​នៃ​មន្ទីរពេទ្យម្ល៉ោះហើយទីប្រជុំជន គឺប្រាកដជានៅកន្លែងដែលមានមន្ទីរពេទ្យជាក់ជាមិនខាន៕

អត្ថបទដើម៖ លោក ម៉ង់់ វ៉ាលិ

- Advertisement -spot_img

អត្ថបទជាប់ទាក់ទង

អត្ថបទផ្សេងទៀត

- Advertisement -spot_img

បណ្ដាញសង្គម

16,307FansLike
191,100FollowersFollow
9,260SubscribersSubscribe
- Advertisement -spot_img
error: Content is protected !!