ទំព័រដើមប្រវត្តិសាស្ត្រពាក្យហៅសាច់ញាតិ ក្នុងសិលាចារឹកខ្មែរ (ភាគ១)

ពាក្យហៅសាច់ញាតិ ក្នុងសិលាចារឹកខ្មែរ (ភាគ១)

សាច់ញាតិ ជាអ្នករួមខ្សែលោហិតនឹងគ្នាខាងឪពុកម្ដាយ ឬភ្ជាប់សាច់ឈាម​តាម​រយៈ​អាពាហ៍ពិពាហ៍។ នៅសម័យបច្ចុប្បន្ននេះ យើងសង្កេតឃើញថា​ ខ្មែរមួយចំនួន​ចាប់​ផ្ដើ​មទទួលយកពាក្យចិនមកប្រើប្រាស់សម្រាប់ហៅសាច់ញាតិ ដូចជាពាក្យ ហ៊ា ចែ អ៊ី គូ/​ហ្គូ… ជាដើម។ នៅក្នុងអត្ថបទនេះ យើង​នឹង​បង្ហាញ​នូវ​ពាក្យ​មួយ​ចំនួន​ដែល​ខ្មែរ​ប្រើ​ហៅ​សាច់​​ញាតិ​​នាសម័យបុរាណ តាមរយៈភស្ដុតាងសិលាចារឹក។ ពាក្យភាគច្រើន នៅ​បន្ដ​ប្រើ​ប្រាស់​​រហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ន ដែលពាក្យ​ខ្លះរក្សារូបរាងឬសូរដដែល ឯពាក្យខ្លះទៀត​បាន​ប្រែ​​ប្រួល​​រូបរាងឬសូរផងដែរ។

១- ពាក្យហៅជីដូនជីតា

«ជិ»«ជី» ជាពាក្យសម្គាល់ពីវ័យ​របស់​​បុព្វការី​ខាងលើ​ថ្នាក់ទី២​។  ចំណែកឯ​ពាក្យ «អ្ជិ»«អ្ជី» ជាពាក្យសម្រាប់សម្គាល់បុព្វការីជន​ខាងលើថ្នាក់ទី២ ដែល​ភាគច្រើនសម្គាល់​មនុស្ស​ប្រុស។ យើងឃើញថាពាក្យ «អ្ជិ»«អ្ជី» ពុំដែលមានប្រើជា​មួយ​ឈ្មោះបុគ្គលដែល​ជាជីតានោះ​ទេ​ ដែលនេះជា​ចំណុច​ខុសប្លែកពី​ «ជិ»«ជី» ដែល​តែងប្រើភ្ជាប់ខាងមុខឈ្មោះបុគ្គល​ឬឋានន្ដរនាមរបស់បុគ្គលនោះ។ ពាក្យដែល​​ប្រើ​នៅ​បន្ទាប់ «អ្ជិ» «អ្ជី»​ ច្រើនតែបញ្ជាក់ពីទំនាក់ទំនងជាញាតិសន្ដានជាមួយពាក្យ​នេះ។ បច្ចុប្បន្នមិនប្រើពាក្យ «អ្ជី» នេះ​ទេ ប្រើតែ «ជី» ម្យ៉ាងប៉ុណ្ណោះ

ឧ​.       – អ្ជីយេង៑ = ជីតាយើង, ជីតារបស់យើង។

– អ្ជិវាបសហ៑ = ជីតាវាបសហ, ជីតារបស់​វាបសហ។

-​ អ្ជិមាត្ឫបក្ឞយេង៑ = ជីតាខាងម្ដាយយើង, ជីតារបស់យើង​ខាងម្ដាយ។

-​ អ្ជិអញ៑​តជ្មោះជិលោញ៑​ជិណេន្ទ្រ​នុជិលោញ៑លេឞ = ជីតាអញ​ឈ្មោះ​តា​​​លោញ​​​ជិណេន្ទ្រនិងតាលោញលេស។

«អ្តា» ជាពាក្យ​សម្រាប់សម្គាល់បុព្វការីជន​ខាងលើថ្នាក់ទី២ ដូច «អ្ជិ»«អ្ជី» ដែរ មានន័យដូចពាក្យ «តា» នាពេលបច្ចុប្បន្ន។ «អ្តា» មិនប្រើនៅខាងដើមឈ្មោះ​មនុស្ស​ដែល​ជា​​តានោះទេ។ ចំណែកឯពាក្យ «តា» ជាពាក្យប្រើសម្រាប់សម្គាល់​​វ័យរបស់បុព្វការីជន​ខាង​​លើ​ថ្នា​ក់​ទី២​ផង និងអាចប្រើនៅខាងដើមឈ្មោះរបស់បុព្វការីនោះផង។ ពាក្យ «តា» ភាគ​​ច្រើន​ឃើញប្រើនៅសម័យកណ្ដាលប៉ុណ្ណោះ។

ឧ.      – ទៅនិរយស្ថាន អ្ជិគេតសិ គេតកន្ដៃ អ្មេគេ អ្តាគេ កោន៑ចៅគេ (K.451N: 4)

          = (ធ្លាក់)ទៅស្ថាននរក (ទាំង)ជីគេទាំងប្រុសទាំងស្រី ម៉ែគេ តាគេ កូនចៅគេ។

– ស្រែតាសុកយាយខៀវតាកជាប្រពៃណីយវាតអតធ្វា (K.793 : 1-2)

= ស្រែតាសុក យាយខៀវ ដាក់ជាប្រពៃណីវត្តអធ្វា។

«ត្វន៑» និង ​«តូន» ជាពាក្យសម្គាល់វ័យរបស់បុព្វការីជនភេទស្រី​ខាងលើថ្នាក់ទី២។ ពាក្យនេះ​ក្លាយមកជាពាក្យទំនើបថា «ដូន»។ ពាក្យ «ត្វន៑» ច្រើនប្រើជាមួយឋានន្តរ​នាម​ «តេង៑» សម្រាប់សម្គាល់មនុស្សស្រីវ័យចំណាស់ដូចជា​ជីដូន​របស់​អ្នកអង្គម្ចាស់ អតីតស្រី​ស្នំ និងមេការ​ក្នុងព្រះរាជវាំង។​ អ្នកដែលជាប់សាច់ឈាមខ្សែខាងជីដូន ហៅ​ថា «កំតោន៑»«កំត្វន៑» ដែលពាក្យនេះ​បានចូលរួមបង្កើត​ជាឋានន្តរនាម​របស់ព្រះមហាក្សត្រផងដែរ​ មានព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទេវទី១ និងព្រះបាទ​ឧទយាទិត្យវម៌្មទេវទី២។ ឋានន្តរនាម​នោះគឺ «វ្រះ​​បាទ​កម្រតេង៑កំត្វន៑អញ៑» ដែលសម្រួលជាអក្ខរាវិរុទ្ធទំនើបបានថា «ព្រះបាទគម្ដែងកំដូន​អញ» គឺសំដៅដល់ព្រះមហាក្សត្រ​ដែលឡើងសោយរាជ្យ​ដោយជាប់ខ្សែខាងជីដូន។

ឧ.     – តេង៑ចាន៑ក្វន៑លោញ៑ធន ត្វន៑អ្មោឃបុរក្វន៑តេង៑ឞ្ញត (K.366B: 9-11)

          = តេងចានកូនលោញធន ដូនអ្មោឃបូរកូនតេងស្ញត។

          – តេង៑ត្វន៑តយាកំស្ដេង៑ (K.257) = តេងដូនជាយាយកំស្ដែង។

          – បោញ៑ឝុភកីត៌ិ្តចៅកំតោន៑ (K.49:14) = បោញសុភកីត៌ិ្ត​ជាចៅខាងជីដូន។

«យ»«យា» ជាពាក្យសម្រាប់ហៅ «យាយ»។ ពាក្យនេះស្ថិតក្នុងស្រឡាយពាក្យ «យិ»«យី» និង «យេ» ដែលត្រូវនឹងពាក្យ «ញី» សម័យបច្ចុប្បន្ននេះ។ ពាក្យ «យ» ក៏​ឃើញ​​មាន​ប្រើនៅក្នុងភាសាមនបុរាណ​ ដែលប្រើដាក់នៅខាងដើម​អសាធារណនាម​​មនុស្សស្រី​។​​ នៅ​សម័យ​មុនអង្គរ ពាក្យ «យ» នេះ ច្រើនប្រើជាឋានន្ដរនាម​ «កុ» ដែល​ប្រើ​សម្គាល់​អ្នកបម្រើភេទស្រី មានវ័យ​ចំណាស់។ ពាក្យ «យ៉ា​» នៅក៏មានប្រើ​ជា​រាជសព្ទ​សម្រាប់​សែរាជវង្សហៅព្រះ​អយ្យិកា ឬ​​ព្រះ​អយ្យិកាទួតផងដែរ គឺ «ស្ដេច​យ៉ា​»។ នៅ​ក្នុង​ស្រទាប់​រាស្ត្រសាមញ្ញ ក៏មានប្រើ​ពាក្យ​នេះ​ជាគុណនាម​ បញ្ជាក់​ពី​សភាព​លក្ខណៈ​ចាស់​របស់​មនុស្ស «ចាស់យ៉ា»

​ ឧ.  ​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​ – យាកំម្រតេង៑អញ៑​រាជបុត្រ (K.192: 4) = ព្រះអយ្យិការបស់គម្ដែង​អញ​រាជ​បុ​ត្រ​។

– តេង៑ត្វន៑តយាកំស្ដេង៑ (K.257) = តេងដូនជាយាយកំស្ដែង។

២- ពាក្យហៅឪពុកម្ដាយ

មានពាក្យពីរសម្រាប់ហៅទាក់ទឹងម្ដាយ គឺ «អ្មេ» និង «មេ»។ ជាទូទៅ យើងសង្កេត​ឃើញ​ថា​ «អ្មេ» មិនប្រើជាមួយឈ្មោះបុគ្គលនោះទេ ហើយពាក្យឬឈ្មោះដែល​ប្រើនៅខាងក្រោយ គឺសម្ដែងពីទំនាក់ទំនងសាច់ឈាមជាញាតិសន្ដានជាមួយនឹង «អ្មេ» នោះ។ ចំណែកឯ «មេ» វិញគឺប្រើជា​មួយ​ឈ្មោះបុគ្គល​ ដើម្បីបង្ហាញពីចំណាស់របស់បុគ្គលនោះ។ ពាក្យ​ «មេ» ក្លាយជាពាក្យ «មេ» ផង «ម៉ែ» ផង និងក្លាយទៅជា «មី» ផង។

            ឧ.     – វាប៑យោល៌ំបញ្ជល៑លក៑ស្រេនេះតមេនេំតអ្ជិវាបសហ៑ (K.158B : 20)

                          = វាបយោរលំបញ្ជល់លក់ស្រែនេះដល់ម៉ែនើម​ជាជី(ដូន)វាបសហ។

                        – ភូម្យនុស្រេមន៑ជោតវាប៑អ្យក៑នុអ្មេកុលេវាប៑អ្យកផោង៑ (K.212B : 1-2)​

                          = ភូមិនិងស្រែដែលជាវពីវាបអ្យកនិងម្ដាយគ្រួសារវាបអ្យកផង។

——————————————————

Family vocabulary in Khmer inscriptions

A relative is a person connected by blood or marriage. Presently, Khmer adopts Chinese family vocabulary such as Hea, Cher, Ei, Kou/Hgo. Therefore, this article will be showing some family vocabulary in ancient Khmer inscriptions, and most of the words are still used in the present. However, some vocabularies remain or change the form and the sound. 

Vocabulary for grandmother and grandfather 

Ji/Jī shows the age of the second level of the ancestor. Aji/Ajī shows the second level of the ancestor, but mostly the men. Aji/Ajī does not use the name or function of a person as Ji/Jī. Aji/Ajī indicates the relative. In the present, Ajī becomes jī.

For instance: Ajī Yeṅ (Our grandfather), Aji Vāp Saha (grandfather of Vap Saha), Aji Matṛpaksayeṅ (Our grandfather in mother line).

Atā is a word for elder or ancestor in the second level as oAji/Ajī. It has the same meaning as . The word Tā has used before the name of the ancestor. Mostly,  has used in the middle period. 

For instance: Sre Tā Sok Yāy Khev Tak Jā Praphiniya Vat Athva (K.793:1-2). It means the rice field of grandfather Sok and grandmother Khev will be a property of Athea pagoda.

Tvan and Tūn indicate the age of a female ancestor of the second level. This word becomes Ḍūn. Tvan is mostly used with a position Teṅ. It calls a female elder as a grandmother of a woman or a servant in the royal palace. The people who share the bloodline with grandmother was called Kaṃton or Kaṃtvan. This word created the position of King Suryavarman I and Udayadityavarman I. That positon is Vraḥ Pāda Kamrateṅkamtvan Añ. It shows the King who has the bloodline of grandmother.

For instance: Teṅ Tvan Ta Yā Kaṃsteṅ (K.257) means Ten Tvan is a grandmother of Kamsten. 

Ya or Yā is to call Yāy (grandmother). This word is in a group of Yi or Yī and Ye, which is Nhī in the present. Ya used in Mon language and put in front of a female pronoun. In the pre-Angkorian period, Ya used with a position Kuy indicate an elder female servant. Yā is still used in the royal family to call grandmother or great grandmother, Sdech Yā. Among the people, Yā is an adjective that explains the feature of old in people, Chas Ya.

For example: Yā Kaṃrateṅ Añ Rāja Putra (K.192:4) means grandmother of Kamsten An Raja Putra.

Vocabulary for parents

Ame and Me are the words for mother. Generally, Ame does not use the name of a person. However, it indicates it as relative. In contrast, Me uses together with the name and shows the old age of that person. Me becomes Me and Mer and Mi.

For instance: Bhumya Nū Sre Man Jo Ta Vāp Ayk Nū Ame Kule Vāp Ayk Poṅ (K.212B:1-2) means village and ricefield which bought from Vap Ayk and the family of Vap Ayk’s mother. 

អត្ថបទដើម៖ លោក ហ៊ុន​ ឈុនតេង

- Advertisement -spot_img

អត្ថបទជាប់ទាក់ទង

អត្ថបទផ្សេងទៀត

- Advertisement -spot_img

បណ្ដាញសង្គម

18,489FansLike
191,100FollowersFollow
17,300SubscribersSubscribe
- Advertisement -spot_img
error: Content is protected !!