ទំព័រដើមសិល្បៈសំណង់​ផ្សេងៗនៅក្នុង​វត្ត (ភាគ១)

សំណង់​ផ្សេងៗនៅក្នុង​វត្ត (ភាគ១)

បើ​គិត​មក​ដល់ត្រឹម​ឆ្នាំ​២០២១ វត្ត​ក្នុងប្រទេស​កម្ពុជា​មាន​ចំនួន​​៥០៤៥វត្ត ដែល​ក្នុង​ចំណោម​នោះ​​មាន​វត្ត​មហា​និកាយ​​ចំនួន​៤៨០១ និង​វត្តធម្ម​យុត្តិ​ចំនួន២៤៤​។ ​វត្ត​ទាំង​អស់ ក្រៅពីជាមណ្ឌលយ៉ាង​សំខាន់​​បម្រើ​ឱ្យ​​ផ្នែក​ពុទ្ធចក្រនិង​អាណាចក្រ គេ​តែង​សង្កេត​ឃើញ​មាន​សំណង់​​ជាច្រើន​បាន​កសាងឡើង​ជា​បន្តបន្ទាប់​​ អាស្រ័យ​ដោយ​ធន​ធាន (សទ្ធា)​ និង​សម័យ​និយមប្រកបដោយ​ទឹក​ដៃសិល្បៈ ​និង​​លក្ខណៈ​​ស្ថាបត្យ​កម្ម​​សម្បូរបែបប្លែក​ៗគ្នា​គួរ​ឱ្យ​កត់សម្គាល់។ ប៉ុន្តែ​មួយ​រយៈកាល​ចុងក្រោយ គេសង្កេត​ឃើញ​សំណង់​ខ្លះ​នៅតាម​បណ្តា​វត្ត​មួយ​ចំនួន​​ហាក់ដូចជា​ខ្វះយកចិត្តទុកដាក់ថែទាំ បណ្តាលឱ្យ​បាត់បង់ជា​រឿយៗ។

ជាការពិត​គេ​មើល​ឃើញថា វត្តជា​មណ្ឌល​យ៉ាង​សំខាន់​សម្រាប់​ភូមិ​ស្រុក​នីមួយ​ៗ​​ ហើយ​វត្ត​មិន​ត្រឹម​តែ​ជា​កន្លែង​គោរពបូជា​​តាម​គន្លង​ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​ប៉ុណ្ណោះទេ តែ​​វត្ត​ក៏​​ជា​​​​មណ្ឌល​វប្បធម៌ ​និង​សិល្បៈ​ដ៏រឹង​មាំ​​​។​ ការកសាង​វត្ត​តែង​រៀបចំ​តាម​​ជំនឿ និង​​ក្បួន​ខ្នាត​បុរាណនៅលើ​ផ្ទៃដី​យ៉ា​ងធំទូលាយ ខ័ណ្ឌផ្តាច់ពីផ្ទះ​អ្នក​ស្រុក​ដោយ​​របង​ព័ទ្ធជុំវិញ​ ហើយ​គេ​​សង្កេត​ឃើញ​​មាន​សំណង់​តូច​ធំ​សាង​សង់​ឡើង​មាន​មុខ​ងារ​ផ្សេងៗគ្នា។ ​​សំណង់​​ទាំង​នោះ​​​មាន​ដូច​ជា ​ព្រះវិហារ​ សាឡុំ ឧបោសថាគារ សាលា​ឆាន់ កុដិ សាលា​បាលី ហោត្រៃ រោងទូក រោង​បាយ ចេតិយ​ ប្រាង្គ ស្តូប ​បច្ឆា(មេរុ) និង​ស្រះ​​ទឹកជាដើម។ ក្នុង​អត្ថបទភាគ​១នេះ ខ្ញុំ​សូម​រៀបរាប់​យ៉ាង​សង្ខេបអំពីសំណង់​មួយចំនួន​ដូចខាងក្រោម៖

ក. សាឡុំ៖ សាឡុំ ឬអ្នកស្រុកខ្លះហៅថា “បោស” ក្លាយមកពីពាក្យថា “ឧបោសថ”។ ជាធម្មតាគេតែងសង្កេតឃើញសំណង់នេះ កសាងឡើងនៅក្នុងវត្តដែលទើបកកើតថ្មី។ ប៉ុន្តែសាឡុំពុំមែនសម្រាប់​ព្រះសង្ឃគង់នៅឡើយ គេតែង​តម្កល់ព្រះពុទ្ធប​ដិមា​សម្រា​ប់​គោរ​ព​បូជា​និង​ធ្វើបុណ្យ​ទាន​ផ្សេងៗ មុនមាន​លទ្ធភាព​កសាង​ព្រះវិហារ។ លក្ខណៈ​​ទូទៅ​នៃ​សាឡុំពុំ​ដូចគ្នា​ទេ ដ្បិត​សាឡុំ​ខ្លះគេ​មើល​ឃើញ​ថាជា​​សំណង់សាងឡើង​​សម្រាប់​ប្រើ​ បណ្តោះ​​​អាសន្ន​សុទ្ធសាធ ឯសាឡុំ​ខ្លះ​គឺជា​សំណង់​រឹង​មាំដែរ ហើយ​ទោះបី​វត្ត​នោះសាង​​សង់​​​ព្រះ​វិហារ​រួច​រាល់ ក៏គេ​នៅតែរក្សា​សាឡុំ​​ទុក​ជា​មត៌ក​បុរាណ​ប្រចាំ​វត្ត​ សម្រាប់​គោរព​បូជា​ដដែល។

ខ.ឧបោសថាគារ៖ ចំពោះឧបោសថាគារ ឬ​ហៅ​តាម​ទម្លាប់​តៗគ្នាថាវិហារ គឺជា​សំណង់​សក្ការៈ​ក្នុង​​វត្ត​ដែល​មាន​សីមា​ជុំវិញ សម្រាប់​ព្រះសង្ឃប្រជុំគ្នា​ធ្វើ​​សង្ឃកម្ម​។ នៅ​ក្នុង​ការ​ស្រាវជ្រាវ​តាម​បុរាណដ្ឋាន​ ជាពិសេ​ស​នៅ​តំបន់អង្គរ គេ​​ឃើញ​ស្លាក​ស្នាម​សំណង់​ឧបោសថាគារ​ជាច្រើន​ប្រភេទសង់​​មុខ​​ប្រាសាទ​ ឬចេតិយ​។ ស្លាកស្នាម​នោះច្រើន​ជា​ខឿន​ថ្ម​បាយ​ក្រៀម ឬ​ថ្ម​ភក់​ មាន​​រាង​ទ្រវែង(លិច-កើត) មាន​សីមាទោល ​ឬសីមាភ្លោះនៅតាម​ទិស​ជុំវិញ​ ហើយ​មាន​តម្កល់​ព្រះជីវ៍ផង (រូបលេខ​៣)។ ព្រះ​ជីវ៍​នោះ​សោត គេ​សម្គាល់​ឃើញ​​ច្រើន​ជា​ព្រះ​បដិមា​​​បុរាណសាងពីថ្មភក់​។ ប៉ុន្តែ​បច្ចុប្បន្នសំណង់​ដែល​គេ​ចាត់ទុកជា​ឧបោសថាគារដែរ​ ​គឺមាន​លក្ខណៈ​ស្ទើ​រតែ​ដូច​ព្រះវិហារ ពោល​គឺ​ទាំង​លក្ខណៈ​សំណង់​​ (មាន​​សីមា​ជុំវិញ, ដំបូល​មាន​ជហ្វា​៤ ឬ៦, ជញ្ជាំង​ខាងក្នុង​មានគំនូរ) ការ​តម្កល់​ព្រះជីវ៍ និង​​ការ​​ប្រើ​ប្រាស់​​គោរព​បូជា​ទូទៅ (រូបលេខ​៤)។

គ. ព្រះវិហារ៖ ចំណែក​ឯព្រះវិហារ​ ជា​សំណង់​​សក្ការៈ​យ៉ាង​សំខាន់​បំផុត​នៅ​ក្នុង​វត្ត សម្រាប់​តម្កល់​ព្រះបដិមា​ធំ​ហៅថា​ព្រះជីវ៍ ដើម្បី​ព្រះសង្ឃ​ធ្វើ​កិច្ច​ពិធី​ផ្សេងៗ​ដូចជា​ បួស ​ធ្វើ​ឧបោសថ​ ​ធ្វើ​ពិធីមាឃបូជា ពិសាខ​បូជា ចូល​ព្រះវស្សា ចេញ​ព្រះវស្សា ទទួល​កឋិន​ទាន​។ល។ និង​សម្រាប់​ពុទ្ធបរិស័ទ​ចូល​ធ្វើសក្ការបូជា​ បន់ស្រន់​ជាដើម។ ភាគច្រើន​គេ​សង់​ព្រះ​វិហារ​​បែរ​ទៅ​ទិស​ខាងកើត។ ​ប្រភេទ​ព្រះវិហារ​ទាំងនោះ​​មានដូចជា ព្រះវិហារ​ជហ្វា​៤ ព្រះ​វិហារ​​ជហ្វា​៦ ​ព្រះ​វិហារ​មណ្ឌប និង​ព្រះវិហារ​ត្រឡែង​កែង ហើយ​សង់​ពីឈើ និង​កំបោរ​បាយអ​​ជាដើម។

ក្នុង​សង្គមខ្មែរ ព្រះវិហារ​ជា​សំណង់​ដែល​ត្រូវ​កសាងឡើង​ដោយផ្ចិតផ្ចង់​បំផុត ទាំង​​ក្បួ​ន​ខ្នាត និង​ការ​តុបតែង​លម្អ។ ជាទូទៅ​ព្រះវិហារ​បុរាណ​ច្រើន​មាន​ទំហំ​​តូច​ល្មម ហើយ​កម្ពស់​ និង​ទ្រង់​ទ្រាយ​ទូទៅ​ អាច​ប្លែក​ៗ​គ្នាទៅតាម​ការ​ច្នៃប្រឌិត។ បណ្តោយ​ព្រះវិហារ​ច្រើន​ស្មើ​នឹង​​ប្រវែង​ទទឹង​គុណនឹង​២។ រីឯ​កម្ពស់​ព្រះវិហារ​ គេ​ច្រើន​គិត​តាម​ខ្នាត​ប្រវែង​ធ្នឹម​ទទឹង​គុណ​នឹង​២​។ ដំបូល​ច្រើន​ប្រក់ក្បឿង​ស្រកាលេញ ​នៅតាម​ព្រំដំបូលបំពាក់​ជហ្វា​ នៅតាម​ចែង​​​នីមួយៗ​លម្អ​ដោយ​នាគចែង នៅចុង​ដំបូល​លម្អដោយក្បាច់រង​ស្បូវ ហើយ​នៅតាម​ហោជាង​គេ​ច្រើន​រចនា​ក្បាច់​លម្អ​យ៉ាង​វិចិត្រ ដោយខ្លះ​មាន​ទាំង​ឆ្លាក់រូប​ទេពផ្សេងៗ និង​ចារឹក​​សេចក្តី​វែង​ខ្លីខ្លះ​ក៏មាន។ មិន​តែ​ប៉ុណ្ណោះ​ព្រះវិហារ​បុរាណ​ទាំងនោះ ខ្លះ​បាន​ជួស​ជុល​ថែទាំ​ប្រើ​ប្រាស់​​ទុកជា​មត៌ក​អ្នកស្រុកជា​អង្វែង​មកដែរ។

ក្រោយ​សង្រ្គាម​បញ្ចប់​ទៅ ព្រះវិហារ​ចាស់ៗខ្លះបាន​ជួសជុល​កែលម្អ​ប្រើប្រាស់​ឡើង​វិញ​ តែវត្ត​ខ្លះ​បាន​កសាង​ព្រះវិហារថ្មី​​​​សម្រាប់​ប្រើប្រាស់​ជំនួស​ព្រះ​វិហារ​ចាស់។ ដោយឡែក​នៅក្នុង​សម័យ​ថ្មីនេះ នៅ​តាម​វត្ត​មួយ​ចំនួន​បានកសាង​ព្រះវិហារ​​​ដែល​មាន​​ទម្រង់​ប្លែកៗ មាន​ទំហំធំៗ កម្ពស់​ខ្ពស់ច្រើន​ជាន់ លម្អដោយក្បាច់រចនា​​ និង​ពណ៌​យ៉ាង​​ស្រស់​ឆើតគួរ​ឱ្យកត់សម្គាល់។ ទន្ទឹម​នោះ មានព្រះវិហារ​បុរាណ​ក្នុង​វត្ត​ខ្លះ​​​ ត្រូវគេ​​រុះ​រើ​ចេញ​ដោយ​ហេតុផល​ផ្សេងៗ។ ទំនោរ​ចុង​ក្រោយនេះ ហាក់ផ្ទុយ​នឹង​គោល​ការ​ណ៍​​​ណែនាំ​របស់​រាជរដ្ឋាភិបាល​ស្តីពីការ​ថែទាំ និងអភិរក្ស​សំណង់​បុរាណ។

ឃ. សាលា​ឆាន់៖ ក្រៅពីព្រះវិហារ សាលា​ឆាន់​ក៏ជាកន្លែង​សំខាន់​សម្រាប់​​ព្រះ​សង្ឃ​គ​ង់​​ឆាន់​ចង្ហាន់​រៀង​រាល់​ថ្ងៃ ជាពិសេស​សម្រាប់​រៀបចំ​ធ្វើ​ពិធីបុណ្យ​ផ្សេងៗ​ សម្រាប់​ពុទ្ធ​បរិស័ទ​​ធ្វើ​កិច្ច​សុំ​សីល​ប្រចាំខែ ព្រម​ទាំង​អាច​ជា​កន្លែង​អ្នក​ស្រុក​ជួប​ជុំ​ក្នុង​កិច្ច​ការ​សង្គម​ជាដើម។ ដើម​ឡើយ​គេសង់​សាលា​ឆាន់​ឱ្យ​មាន​ទំហំ​ធំ​សមល្មម​តាម​ធនធាន​អ្នក​ស្រុក (រូបលេខ​១៣-១៤)​។ ប៉ុន្តែ​សាលា​ឆាន់​ក៏តែង​សង្កេតឃើញ​សង់ឡើង​ប្រកបដោយ​ក្បួន​​ខ្នាត​ និងការ​តុប​តែង​លម្អ​ក្បាច់​រចនា​ផ្សេងៗ​ផងដែរ។ សាលា​ឆាន់ខ្លះ​ មាន​ទម្រង់​ស្ថាបត្យ​កម្មជា​សំណង់​បែបខ្មែរ តែ​សាលា​ឆាន់​ខ្លះ គេ​បាន​បញ្ចូល​លក្ខណៈ​សំណង់​ទំនើប​ខ្លះ​ផង (រូបលេខ​១៥)។ រីឯ​សាលា​ឆាន់ខ្លះ​សង់​​ខ្ពស់​ផុតដី (រូបលេខ​១៦) ​​ខ្លះ​សង់​មាន​ខឿន​ទាប​ល្មមជាប់នឹង​ដី​ក៏មាន ហើយ​ច្រើន​សង់​នៅ​ខាងលិច​ព្រះវិហារ​។ បច្ចុប្បន្ន សាលា​ឆាន់​ច្រើនសង់ពីថ្ម​ មាន​ទំហំ​ធំ និងមានគំនូរតាម​ជញ្ជាំង​។

ង. កុដិ៖ កុដិជា​កន្លែង​ព្រះសង្ឃគង់នៅ។ ពាក្យ​នេះ​ក្លាយ​មក​ពីពាក្យថា “ក្តី”​ ហើយ​ដែល​មាន​ន័យ​វែង​ឆ្ងាយ​ក្នុង​អារ្យធម៌ខ្មែរ។ ពីបុរាណ កុដិ​ខ្លះ​គេ​សង់​​​​ពីឈើ ប្រក់​ក្បឿង​មាន​ទំហំ​តូចៗសម្រាប់​ព្រះសង្ឃ​មួយអង្គៗ​គង់នៅ ​ឬសង់​​ជា​បន្ទប់​​ខណ្ឌ​​ដាច់គ្នា​​ ហើយ​​ច្រើន​​​ធ្វើ​ដំបូល​បែប​ផ្ទះខ្មែរ​ ឬបញ្ចូល​លក្ខណៈ​សំណង់​ទំនើប​ មាន​ទំហំ​ធំក៏មាន។ ប៉ុន្តែ​ចំពោះ​កុដិ​​ព្រះ​ចៅអធិការ​វត្ត​ គេច្រើនសង់​ឱ្យ​ធំ​ទូលាយ​ ដើម្បី​​សម្រាប់​ទទួល​ពុទ្ធ​បរិស័ទ​​​ជិត​ឆ្ងាយ​ចូល​ទៅ​ទំនាក់​ទំនង​ការងារ​ផ្សេងៗ ឬមាន​លំហ​សម្រាប់​ប្រជុំ​​ភិក្ខុ​សង្ឃ​ក្នុង​វត្ត​តាម​ការ​​ចាំបាច់។

ជារួមមក សំណង់ផ្សេងៗ​នៅក្នុងវត្ត​ដូចរៀបរាប់ខាងលើ គឺមាន​តួនាទី​យ៉ាង​សំខាន់​ទាំង​ក្នុង​ផ្នែក​ពុទ្ធចក្រ​ និង​អាណាចក្រ។ សំណង់​ទាំងនោះ​ តែងមាន​លក្ខណៈ​ស្ថាបត្យកម្ម​​ប្លែក​គ្នា​ទៅតាម​សម្ភារៈ​សំណង់​ផង និងតាម​សម័យ​និយម​ផង។ ពីបុរាណមក​ដល់​សម័យ​ទំនើបនេះ លក្ខណៈ​សំណង់​ទាំងនោះកាន់តែប្រែប្រួល​បន្តិច​ម្តងៗ​ទាំង​ក្បួន​ខ្នាត ទំហំ ការ​ប្រើ​ប្រាស់ពណ៌លម្អ និងក្បាច់លម្អជាដើម។ មិន​តែប៉ុណ្ណោះ សំណង់បុរាណ​ខ្លះ​​ត្រូវ​គេ​ទុក​ចោល ខ្លះ​ត្រូវ​គេ​ជួស​ជុលឡើង​វិញ ហើយខ្លះ​ត្រូវ​រុះរើចេញផងដែរ៕

———————————-

Various constructions in Pagoda (Part 1)

In fact, the pagoda is recognized as an important center in villages and districts, and the pagoda is not only a place of worship that followed Buddhist practices but also a strong cultural and artistic center. The construction of pagodas is organized according to traditional beliefs and rules that are separated from the houses by a fence, and it was observed as small and large structures with different functions. These include Vihear, Salum, Uposuthagar (monk assembly hall), Salachan, Kuti (monk’s house), Salapali (monk’s school), Hotrai (library), Race boat hall, tower, Stupas, Meru, ponds, and so on. In this article part 1, I would like to briefly describe some of the constructions following:

  1. Salum: Salum or as some locals call it, “Pos” comes from the word “Uposuth.” It is usually realized that this construction was built during the new construction of the pagoda. However, Salum is not for monks to stay, it keeps the Buddha image for worship and other rituals before it is possible to build a pagoda. The general characteristics of the Salum are not the same because some Saloms are temporary structures, while others are solid structures, and even though the pagoda has been completed, the Salam is still preserved as the pagoda’s ancient heritage.
  2. Uposuthagar: traditionally called a Vihear, is a structure of worship with the surrounding of Sima for monks to gather for their work. In terms of researching ancient sites, especially in the Angkor area found traces of Uposuthagar structures of various types in front of temples or stupas. However, this building today is also considered as Uposuthagar which is almost identical to the Vihear because it has Sima, four or six Javars on each side of the roof, painting on the interior walls), keeping the large statue of Buddha, and general worship.
  3. Vihear: is the most important religious construction in the pagoda keep the big statue called Preah Chivor for the monks to arrange various ceremonies such as Puos (to become a monk), Uposuth, Magha PuJa, Bisakha Poja, Chol Voahsa (enter the rainy season retreat of Buddhist monks), Cheng Voahsa (leave the rainy season retreat of Buddhist monks), Kathina, etc, and for Buddhists to worship and pray. Most of the Vihears were built facing east. These types of Vihear namely Vihear with four Javars, Vihear with six Javars, Vihear Mandap, and Vihear Traleng Keng are built of wood and lime Mortar and so on.
  4. Salachan: is also an important place for monks to eat every day, especially for organizing various ceremonies for Buddhists to perform monthly rituals, as well as a place for locals to gather in social affairs. Originally, they built the Salachan to be large enough according to the local resources. However, they are also recognized to be built with rules and various decorations. Some Salachan has Khmer-style architectural forms, but some have combined them with modern architectural features. Another Salachan is built high from the ground, some are mostly attached to the ground, and many are built to the west of the Vihear. Nowadays, many Salachan is built of stone with large size and have painted on the walls.
  5. Kuti: is for the monk’s stay. This word is derived from the word “Kdei” which has a long meaning in Khmer civilization. In ancient times, some Kuti were made of wood and tiles in a small size for each monk to live in or built as separate rooms, and often had Khmer-style roofs or incorporated large modern structures. However, Kuti’s monk chief is often built wide enough to receive Buddhists near and far to enter into various business relationships or have space for monks in the pagoda as needed.

Overall, the various structures in the pagoda as described above play an important role in both Buddhism and the Empire. They are often architecturally different, both in terms of construction materials and in terms of modernity. From ancient times to modern times, the characteristics of these constructions have gradually changed in terms of rule, size, use of colors, and ornaments. Not only that, some ancient buildings have been abandoned, some have been reconstructed and some have been dismantled.

អត្ថបទដោយ៖ ហៀន សុវណ្ណមរកត

- Advertisement -spot_img

អត្ថបទជាប់ទាក់ទង

អត្ថបទផ្សេងទៀត

- Advertisement -spot_img

បណ្ដាញសង្គម

18,489FansLike
191,100FollowersFollow
10,600SubscribersSubscribe
- Advertisement -spot_img
error: Content is protected !!